พระพุทธศิลป์ พระสานหอม เป็นแบบเดียวกันกับ พระพิมพ์พุทธคยา ในศิลปะ สกุลช่าง เมืองพุกาม (มอญ) ที่ต่อยอดมาจากศิลปะอินเดีย ราชวงศ์ปาละเสนา ซึ่งนักพุทธศิลป์ ได้พบแล้วอย่างน้อย 3 พิมพ์ได้แก่ พระสามหอม,พระแว่นน้ำอ้อย,พระพิมพ์พุทธคยา โดยเฉพาะพระสามหอม เดิมนั้นเป็นช่องกรุวัดดอนแก้ว จ.ลำพูน แต่คงไม่มีชื่อเรียก ต่อมาขึ้นที่กรุดอยคำ โดยเจดีย์หักโค่นล้มลงคนเก่าแก่ที่ได้รับฟังประวัติได้เล่ากล่าวไว้ว่ามีกลิ่นหอมระเหยครุ้งตลบออกมาจากซากฐานพระเนื้อดิดเผาพิมพ์นี้จึงได้มีการเรียกว่า พระสานหอมพยางค์ที่ว่าพระสามนั้นหมายถึงในพิมพ์พระมีอยู่ 3 องค์ คือพระสาวก หมายถึง เดียรถีย์นิครนถ์ เจ้าลัทธิความเชื่อทีมาก่อนพระพุทธศาสนา ตอนหลังหันกลับมายอมรับเป็นพระสาวกของพระพุทธเจ้า ในพิมพ์พระนิยมสร้างขนาบข้างๆ พระพุทธเจ้าสองรูป องค์ประธานหรือ องค์กลางเป็นจำลองแบบภาพลักษณ์พระพุทธเจ้าประทับนั่งในซุ้มคูหาพระหมาสถูปเจดีย์พุทธคยา ที่ซึ่งพระพุทธเจ้าตรัสรู้ รอบๆ องพระปรากฏเจดีย์องค์เล็ก นับรวมจำลองแบบภาพลักษณ์ พระมหาสถูปเจดีย์พุทธคยารามด้วยมี 5 องค์ ปริศนาธรรมในภาพลักษณ์พระสามหอมนี้ตีความเท่าที่จำกันได้ว่ากันว่า หมายถึง พระพุทธเจ้าที่จะมาในอนาคตกาลอักนัยหนึ่งว่า เพราะว่าเป็นพระสถูปเจดีย์(ที่บรรจุอัฐิ)อันน่าจะหมายความถึงวังเวชนียสถานของพระพุทธเจ้ามากกว่า

คัดจากบทความเรื่องโดย รัศมี เมืองล้านน่า ขอขอบคุณในข้อมูลครับ